Kennisbank

Een SOP maken in vijf stappen

Na deze vijf stappen staat één terugkerende taak in een werkinstructie op papier, zo dat een collega hem kan uitvoeren zonder jou te bellen. Bruikbaar voor elk vast stuk werk, van het maandelijks factureren tot het inwerken van een nieuwe collega.

Miranda Pompert met bril licht iets toe achter haar laptop, in overleg aan tafel

In het kort

  • Je maakt een SOP door één terugkerende taak te kiezen en die één keer uit te voeren, terwijl je elke stap opschrijft zoals hij echt gaat.
  • Daarna kort je de tekst in tot de stappen die het resultaat bepalen, met waar het helpt een checklist.
  • Een collega die de taak nog niet goed kent, voert hem uit met alleen de SOP in de hand, en wat onduidelijk blijkt, scherp je aan.
  • Tot slot geef je de SOP een vaste plek en een eigenaar, zodat je team er ook echt mee blijft werken.

Wat een SOP je oplevert

Een SOP, voluit standard operating procedure, is een geschreven werkinstructie voor een taak die steeds terugkomt, zo opgesteld dat een collega hem zonder begeleiding kan uitvoeren. Hoe SOP's passen in het vastleggen en meten van je werk, lees je op de pagina over processen verbeteren en vastleggen.

In het EOS-model, waarmee ik werk, is proces het vijfde van de zes onderdelen van een bedrijf. EOS Worldwide heeft er een eigen hulpmiddel voor, de Three-Step Process Documenter. Ook de Amerikaanse milieudienst EPA geeft een uitgebreide schrijfrichtlijn voor SOP's uit. Een SOP draagt bij aan duidelijkheid, de eerste factor van executiekracht: iedereen kan nakijken hoe het werk hoort.

Een werkwijze die alleen in jouw hoofd staat, gaat elke vakantie met je mee.

De vijf stappen om een SOP te maken

De volgorde volgt het EOS-model: kiezen, opschrijven en vereenvoudigen, en dan een vaste plek geven. De proef met een collega in stap 4 komt uit de SOP-richtlijn van de EPA.

Stap 1: Kies één proces dat vaak terugkomt en nu in jouw hoofd zit

Kies een taak die steeds terugkomt en die nu alleen jij goed kent, zoals een klacht afhandelen of een nieuwe collega inwerken. Begin met één taak, ook als je er meteen tien kunt noemen. EOS laat het leiderschapsteam eerst alle kernprocessen opsommen en die met de 20/80-regel terugbrengen tot een handvol: de processen die het grootste deel van het resultaat bepalen. Je eerste SOP kies je binnen een van die processen.

Stap 2: Loop het één keer door en schrijf elke stap op zoals het echt gaat

Voer de taak één keer uit en schrijf tijdens het werk mee: wat je doet, in welke volgorde en welke keuzes je onderweg maakt. Noteer per stap wie wat doet, wanneer, waar en hoe. Dat zijn de vragen die EOS bij elke processtap stelt. Laat het opschrijven doen door wie het werk zelf uitvoert, zoals de SOP-richtlijn van de EPA aanraadt. Zo komen ook de kleine handelingen op papier die vanzelf gaan.

Stap 3: Houd het kort en bruikbaar

Schrap alles wat niet nodig is om het werk goed te doen. Leg de 20 procent van de details vast die 80 procent van het resultaat bepaalt, volgens de 20/80-regel waarmee EOS werkt. Neem als bovengrens wat EOS voor een heel kernproces aanhoudt: één tot twee pagina's, met zeven tot vijftien hoofdstappen. Ook de EPA vraagt om een korte, eenvoudige tekst zonder herhaling. Moet het werk in een vaste volgorde gebeuren, zet er dan een checklist bij. Die hoort volgens de EPA bij de SOP, met een verwijzing op de plek waar je hem gebruikt.

Stap 4: Laat iemand anders het proberen te volgen

Geef de SOP aan een collega die de taak nog niet goed kent, en laat hem het werk ermee uitvoeren. Kijk mee zonder in te grijpen en noteer waar hij stokt of iets anders doet. Daar is de tekst nog onduidelijk. De EPA raadt aan een concept-SOP te laten testen door iemand anders dan de schrijver, voordat je hem vaststelt. Scherp de stappen aan tot je collega het werk zonder jouw uitleg kan doen.

Stap 5: Borg de SOP

Zet de SOP op één vaste plek waar je team toch al werkt, en houd één overzicht bij van al je SOP's. Spreek af wie hem bijhoudt, en pas hem aan zodra het werk verandert. Zet daarnaast een vast moment in de agenda om hem na te lopen. Leer daarna iedereen die de taak doet om ermee te werken. Een SOP die niemand volgt, verandert niets aan het werk.

Bronnen: EOS Worldwide, What is the Three-Step Process Documenter? en EPA, Guidance for Preparing Standard Operating Procedures (SOPs) (2007). Three-Step Process Documenter is een handelsmerk van EOS Worldwide.

Drie valkuilen bij het maken van een SOP

EOS Worldwide noemt zeven veelgemaakte fouten bij het vastleggen van processen. Deze drie gelden ook als je één SOP schrijft.

Te veel processen tegelijk vastleggen

Volgens EOS komt een bedrijf met veertig vastgelegde processen nooit zover dat iedereen ze volgt. EOS mikt op vijf tot twaalf. Maak je eerste SOP daarom af en laat hem gebruiken, voor je aan de volgende begint.

De SOP in je eentje schrijven

EOS laat elk proces uitschrijven door de eigenaar ervan en daarna samen nalezen door het leiderschapsteam, omdat processen die ieder apart schrijft er allemaal anders uitzien. De EPA noemt een tweede reden: wie meeschrijft, staat ook achter de werkinstructie.

Een stroomschema dat niemand kan volgen

De EPA raadt een stroomschema aan om de stappen in één beeld te laten zien. EOS waarschuwt voor schema's met twintig vakken en zeven beslispunten: eenvoudige stappen na elkaar werken beter. Teken dus alleen wat je collega helpt om de volgende stap te vinden.

Een SOP schrijven terwijl het werk doorgaat

Waar ik op let, is het moment in stap 2 waarop de ervaren collega opschrijft wat hij doet. Wat iemand al jaren doet, gaat vanzelf, en juist die handelingen ontbreken dan op papier. Het schrijven komt ook bovenop het gewone werk, en dan schuift het makkelijk door naar volgende week.

Samen kiezen we de taak waar een SOP nu het meeste oplevert. Daarna stel ik de vragen die een nieuwe collega zou stellen. Zie ik onderweg stappen die niets toevoegen, dan kijken we eerst met lean procesoptimalisatie of het eenvoudiger kan.

Na de eerste SOP bouw ik mee tot je team de volgende zelf schrijft. Het resultaat: een nieuwe collega heeft vanaf de eerste dag iets om op terug te vallen, en hoeft jou daarvoor niet te bellen.

Veelgestelde vragen over het maken van een SOP

Hoe maak je een SOP?

Je maakt een SOP in vijf stappen. Kies één terugkerende taak, schrijf hem op terwijl je hem uitvoert, kort de tekst in, laat een collega hem testen en geef de SOP een vaste plek met een eigenaar. Die volgorde volgt het EOS-model, aangevuld met de proef uit de SOP-richtlijn van de EPA.

Wat is het verschil tussen een SOP en een kernproces in EOS?

Een kernproces in EOS beschrijft op hoofdlijnen hoe een groot deel van je bedrijf werkt, zoals sales of het aannemen van personeel. EOS legt zo'n proces vast in zeven tot vijftien hoofdstappen. Een SOP gaat dieper: hij beschrijft één terugkerende taak zo precies dat een collega hem zonder begeleiding kan uitvoeren. Een SOP past dus binnen een kernproces.

Hoe schrijf je een SOP als alleen jij weet hoe het werk gaat?

Voer de taak dan zelf uit en schrijf de SOP mee, met een collega naast je die doorvraagt bij elke stap die voor jou vanzelf spreekt. Zo merk je meteen welke stappen uitleg nodig hebben voor iemand die de taak nog niet kent. Laat daarna in stap 4 een andere collega de proef doen. Welke taken je uit handen kunt geven, lees je in een stappenplan om uit de operatie te stappen.

Hoe vaak herzie je een SOP?

Een SOP herzie je zodra het werk verandert, en daarnaast op een vast moment. EOS laat het leiderschapsteam de processen elk kwartaal nalopen. De SOP-richtlijn van de EPA noemt als voorbeeld eens per één à twee jaar. Groeit je bedrijf hard, dan past het kwartaalritme van EOS beter, omdat het werk dan sneller verandert.

Hoe houd je bij welke versie van een SOP geldt?

Zet op elke SOP een korte titel, een versienummer en de datum van de laatste wijziging. Neem dat versienummer ook op in het overzicht van al je SOP's uit stap 5. Een oude versie haal je weg uit de map waar je team werkt, zodat niemand er per ongeluk mee doorwerkt. Die werkwijze voor versiebeheer komt uit de SOP-richtlijn van de EPA.

Wat doe je als je team de SOP niet volgt?

Ga eerst na of iedereen die de taak doet, de SOP ook echt heeft geleerd. EOS noemt vier voorwaarden om een proces door iedereen gevolgd te krijgen: training, een eigenaar die erop let, meten of het gebeurt, en gevolgen als iemand er steeds van afwijkt. Volgens de EPA hoort de leiding, bij voorkeur de directe leidinggevende, het gebruik te controleren en te stimuleren. Klopt de SOP niet meer met het werk, pas hem dan eerst aan.

Wat zet je in een SOP?

Wat er in een SOP staat, beschrijft de SOP-richtlijn van de EPA. Voor een SOP over organisatiewerk noemt die het doel van de taak, wanneer de SOP geldt en wie de taak uitvoert. Daarna volgen de stappen zelf en de formulieren of bestanden die erbij horen. De EPA noemt dit onderwerpen die kunnen passen, dus neem alleen op wat je collega nodig heeft om het werk goed te doen.

Miranda Pompert, strategische wederhelft voor MKB-ondernemers

Over de auteur

Miranda Pompert, strategische wederhelft voor MKB-ondernemers

Miranda Pompert is de strategische wederhelft van mkb-ondernemers met 10 tot 50 medewerkers. In EOS-termen heet dat een integrator. Het verschil: in EOS neemt de integrator de dagelijkse leiding over. Bij Miranda blijft die bij de ondernemer en staat zij ernaast. Ze denkt mee over de koers en bouwt mee aan de structuur waardoor het bedrijf doorgroeit zonder dat alles via de eigenaar loopt. Ze is Lean Black Belt en werkt met de principes van het EOS-model, maar is geen EOS Implementer.

Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Twijfel je met welke taak je start?

Kies je eerste SOP in een gesprek

We zoeken samen de taak waarvoor je team nu nog bij jou aanklopt. Dan weet je waar je eerste SOP de meeste ruimte geeft.